KRONİK KARACİĞER HASTALARINDA BESLENME
Eski bir Türk Atasözü olan ‘Can boğazdan gelir, can boğazdan gider’ sağlıklı
yaşamın nasıl beslenme ile yakından ilgili olduğunu özetlemektedir.
Bilindiği gibi kronik karaciğer hastalıklarının ve sirozun tedavisinde diyet; yıllarca en
önemli konu olarak ele alınmış ve hep ön planda yerini korumuştur. Tıp biliminin daha
kısıtlı olduğu geçmiş dönemlerde diyet önlemlerinde çok aşırı tavsiyelerde bulunulmuş
ve bu yönde önlemler alınmıştır. Anlamsız ve hastalara yarardan çok zarar verebilecek
diyet öğütlemeleri yapılmıştır. Günümüzde artık diyet bir bilim olarak ele alınmakta
uzun çalışmalardan sonra diyet önerileri, listeleri yapılmaktadır. Bu temel kavram göz
önüne alınarak kronik karaciğer hastalarına önerilebilecek dengeli ve yararlı beslenme
önerilerini kısaca özetlendi.
Saglikli Birey
Tüm yeşil ve sarı sebzeler özellikle; enginar (İçinde bulunan Silymarin maddesi
hücrelerin hasar görmesini engeller. İhtiva ettiği fiber, magnezyum, folat ve C vitamini
karaciğer hastalıklarına olduğu kadar kanser gelişmesini de önlemede yararlı olduğu
bildirilmektedir), kabak, Brüksel lahanası (broccoli), lahana, karnabahar, kereviz,
sarımsak, maydanoz, fesleğen, havuç, nane, soğan, böğürtlen, anason, adaçayı, ıhlamur,
papatya (diüretik etkili) ile yaş ve kuru üzüm, yaş ve kuru incir, elma, portakal, turunç,
limon gibi tüm meyveler ve yağdan fakir, kolesterolü az, fiber miktarı çok gıdalar tüm
vücuda olduğu kadar karaciğere oldukça faydalıdır.
Deve dikeni yada yabani enginar olarak bilinen Silybum marianum bitkisinden elde
edilen milk thistle karaciğer dostu olarak bilinen silibin, silidianin ve silikristin içerir.
Silimarin, karaciğer hücre zarının yapısını değiştirerek toksinlerin hücre içine girmesini
önler ve hücre içindeki polimeraz A etkisini uyararak karaciğer harabiyetini antagonize
eder. Hepatit ve siroz gibi karaciğer hastalıklarında tedaviye yardımcı ve koruyucu
olarak önerilir. Serbest radikallere karşı güçlü bir antioksidandır ve bağışıklık sistemini
güçlendirir.
Echinacea kökü hyalüroninaz enziminin oluşumunu engelleyerek immün sistemi
özellikle virüslere karşı korumaya yardım eder. İmmün fonksiyonlarda insan vücudunda
interferon üretimini stimüle ederek lökositlerin, lenfositlerin ve makrofajların üretimini
ve aktivitelerini arttırmada etkilidir.
Kan şekeri yüksek olmayan hastalarda ılık su, bal ve limon karışımı yada yağsız süt ve
bal karışımı karaciğere oldukça yararlıdır.
Pekmez gibi demirden zengin gıdaların aşırı miktarlarda alınmaları tavsiye edilmez. 2
Günde 5-6 kez yemeli, 2-3 saatten fazla aç kalmamalı, aç olmasanız hatta iştahınızı
kaybetseniz bile küçük miktarda yemeye çalışmalısınız.
Karaciğer hastalıkları olan kişilerin öncül enerji gereksiniminde kompleks karbonhidrat
ihtiva eden tahıllar, sebzeler ve meyvelerde bulunur ve sindirimi kolay kalori
kaynaklarıdır.
Tahıl ürünleri ekmek, tahılla hazırlanan kahvaltılık, pirinç ve makarna bol miktarda
yenilebilir.
Günde 6 çay kaşığından fazla katı yağ yenilmemeli.
Özellikle vitamin A ve demir başta olmak üzere herhangi bir vitamini ve minerali
yüksek dozda almaktan sakınınız.
Kronik karaciğer hastalığında temel olarak unutulmaması gereken önlemler:
· Uzun süre aç kalmamalı
· Uykusuz kalmamalı
· Çok yorulmamalı
· Alkolden uzak durulmalı
· Sigara ve benzeri toksinler alınmamalı
· Hayvansal yağlardan sakınılmalı
· Vitamin, mineral ve fiberden zengin olan meyve ve sebzelere öncelik verilmeli
· Stresin azaltılması yada uzak durulmasının yolları bulunulmalı
· Fazla kilolar verilmeli
· Eksersiz yapılmalı
· İyi, güzel ve doğal beslenmeye çalışın
· Doktorunuza danışmadan ilaç kullanmayınız.
DAHA İLERİ KARACİĞER HASTALIĞINDA VE SİROZUNDA BESLENME
Karaciğer sirozu olan kişiler eskiden bilinenin aksine genellikle daha çok protein ve
enerjiye ihtiyaçları vardır. Karaciğer sirozlu hastalarda hepatik ansefalopati ve assit
görülünceye kadar özel diyet önlemleri gerekmeyebilir. Ancak bu durumlardan önce
hafif-normal diyet adı verilen ve dengeli ve yararlı beslenme şekli önerilir.
Hafif-normal diyet şunları içerir:
· Yeterli enerji desteği (35-38 kcal/kg vücut ağırlığı)
· Alkol kesinlikle alınmamalı
· Günlük protein alımı 1 gr/kg vücut ağırlığı
· Bitkisel proteinlerin tercihi
· Yeterli yağ ve karbonhidrat alınması
· Dallanmış yağ asitleri verilmeli
· Yağda eriyen vitaminler, kalsiyum, çinko ve gerekli ise demir verilmeli
Karbonhidratlar: Kısa sürede enerji sağlarlar. Bu dönemde basit karbonhidratlardan
ziyade (şeker ve şekerlemeler), kompleks karbonhidratlar diyette yer almalıdır.
Kompleks karbonhidratlar (nişasta) en çok ekmek, makarna, hububat ve tahıllar,
baklagiller, kuru fasulye ve bezelye, pirinç de bulunur. Hasara uğramış karaciğer 3
glikojen depolamaya muktedir olamayabilir. Bu yüzdendir ki her 2-3 saatte bir düzenli
yemek yenmelidir.
Bir an için vücudunuzu bir otomobil olarak düşünün. Sizin vücudunuzun benzini kan
şekeridir. Basit şekerler; şekerlemeler, meyveler, tatlı hamur işleri, makarna ve süt
ürünlerinde bulunur. Vücudunuz bunları süratli bir şekilde kullanıp bitirir. Sonuçta bu
basit şekerlerin alınması ile enerji seviyesi süratli bir şekilde yükselip düşer. Bu
yüzdendir ki yakıtın idamesi için özellikle fiberi fazla olan kompleks karbonhidratlara
ek olarak az miktarda basit şekerler alınmalıdır.
Protein: Protein kelimesi Yunanca birinci anlamına gelen ‘protos’dan gelir. Proteinler
canlı organizmanın temel kimyasal öğeleri olduğu gibi, insanların beslenmesinde
vazgeçilmez yeri olan besin maddesidir. Yeterli ve fakat aşırıya kaçmayan proteinli
diyete ihtiyaç vardır. Protein kan ve dokuların idamesi, onarımı ve yenilenmesi için
gereklidir. Sirozlu hastalar proteini süt ve ürünleri ile bitkisel kaynaktan almaları et
kaynaklarından almalarından daha iyi tolere ederler. Günlük protein ihtiyacı hastanın
beslenme durumuna göre kişiden kişiye değişebilir. Bununla beraber ileri derecede
karaciğer hastalığı olanlar proteini günde ortalama 80 - 100 gr’dan fazla almamalıdır.
Yağlar: Sirozu olan hastalarda yağlı diyetin sindirim ve absorbsiyonunda sorunlar
başlar. Hatta steatore dahi gelişebilir. Karaciğer yağlanması adı verilen hepatosteatoz
oluşabilir. Karaciğerin yağlanması bir çok faktörden ileri gelebilir. Beslenmenin biçimi
yanında (yüksek zincirli trigliserid içeren gıdalar) ve kronik hepatit özellikle de kronik
C hepatitinde karaciğer yağlanması olur. Yağ miktarı toplam kalorinin %25’ini
geçmemelidir. Buda günde 40 ila 70 gram yağ miktarının alınması demektir. Orta
zincirli yağ asitlerin alınması tavsiye edilir. Çünkü orta zincirli trigliseridlerin emilimi
için safraya pek ihtiyaç olmaz. Dolayısı ile karaciğer safra yapmak için daha fazla
çalışmasına gerek kalmaz.
Sodyum (Tuz): Sirozlu hastalarda sodyum kısıtlanmalıdır. Ne yazık ki bir çok gıda
sodyum içerir. İşleme tabi bir çok et ürünü, peynirler, dondurulmuş gıdalar, kutulanmış
çorba ve sebzeler,çips ve krakerler porsiyon başına 1000 mg üzerinde sodyum ihtiva
eder. Sirozlu bir hasta için alınacak sodyum miktarı günde 2500 mg’ı geçmemelidir.
Vitaminler: Hastalığın bu döneminde vitamin eksikliği görülebilir. A, D, E, K gibi
yağda eriyen vitaminlerin suda çözünebilen formları kullanılabilir. Bundan başka çinko,
kalsiyum ve magnezyum eksikliği de görülebilir. Uygun dozlarda alınması gerekebilir.
Yüksek doz vitamin ve mineral özellikle de demir ve A vitamininden sakınılmalıdır.
Assit, ödem ve ensefalopati hallerinde daha özel diyet gerekebilir.
Alkol: Tarihte eskiden beri insanların, beyin faaliyetlerini yumuşatmak, gerçekleri
işine geldiği gibi algılayarak avunmak, kolay mutlu olmak yolunu aramak için bazı
keyif verici maddelere başvurduklarını gösteren kanıtlar vardır. Bu maddelerin en eskisi
alkol, ondan sonrakiler ise afyon ve marihuana’dır. Alkol arapça ‘El kohl’ kelimesinden
gelmektedir. Bu kelime arapça’da ‘inceltilmiş, kurnaz’ anlamlarını içermektedir. Uzun
süre ve aşırı miktarlarda alkol almak sağlığa açıkça zararlıdır. Alkole bağlı karaciğer
sirozu 1781-1826 yılları arasında yaşamış olan ve bu hastalığı ilk tanımlamış olan ünlü
Fransız hekimi Rene Laennec’in adına saygı olarak Laennec sirozu adıyla da söylenir.
Eğer karaciğer hasarı alkole bağlı gelişmiş ise hastalar kesinlikle içki içmemelidirler.
Eğer HBV veya HCV’ye bağlı hepatit durumu söz konusu ise ve hatta sağlıklı HBV
taşıyıcıları bile olsalar alkolden sakınmaları gereklidir. 4
Nikotin (sigara): Karaciğere stres yapar. Ayrıca kanser ve kalp krizi gibi bir çok sağlık
sorununa yol açar. Tüm bunlar dikkate alındığında kullanılmaması tavsiye olunur.
Kafein: Kahve, çay, kolalı içeceklerde bulunur. Karaciğerde metabolize olduğu için bu
organ üzerinde strese yol açar. Özellikle geç vakit yada gece alınırsa uykusuzluk ve
bitkinliğe yol açacağından immun sistem üzerinde strese yol açar. Bunların aşırı
tüketiminden sakınılmalı.
Mümkün olduğunca sakınılması yada ölçülü yenilmesi gereken içecek ve
yiyecekler ise şunlardır:
Hazır meyve suları, hazır çorbalar, patlamış mısır, patates cipsi, mısır cipsi (içlerinde
çok değişik miktarlarda koruyucu ve katkı maddesi bulunur)
Yağda kızarmış hamur tatlıları, çikolata, krema, helvalar
Kuruyemişler, tuzlu yağlı siyah zeytin, çemen, baharatlar, yer fıstığı
Yağda kızartılmış yumurta, et, sucuk, pastırma, salam ve sosisler
Salamura balık, yağlı kavurma etler
Sakınılması gereken bazı ilaçlar:
Acetaminophen (paracetamol): Günde 4’den ve 10 günden fazla kullanmayınız.
Ibuprofen: Geçici ALT yüksekliğine yol açar. Cimetidine, amphetamin almayınız.
Codein, morfin: İnterferon tedavisi altında iseniz kullanmayınız.
Boya kokusu, yapıştırıcı kokusu, tiner ve ev temizlik maddelerinin kokularıyla uzun
süre temasdan sakınınız.
Karaciğeriniz size diyor ki;
· Sen uyurken ve uyanıkken işimi hiç bırakmam bu yüzden benim yorulmamam
için senin de yorulmaman gerekir.
· Uykusuz kalmaman bana iyi gelir.
· Senin fazla aç kalman beni olumsuz etkiler.
· Daima mükemmel çalışan bir kimya fabrikasıyım, 5000’den fazla işi tek başıma
yaparım. Gereksiz ve ne olduğunu bilmediğin ilaçları kullanım başıma fazladan
iş açma.
· Senin kullanman için bir akü gibi enerji depo ederim.
· Gücün kuvvetin için kasların gelişmesine yardım ederim.
· Bir yerin kesilince kanamayı durdururum.
· Sana zarar veren mikropları öldürürüm. 5
· Gıdaları sindirmen için safra imal ederim.
· Seni zararlı gazlardan ve çevre kirliliğinden korurum. Bu yüzden eksoz gazları,
duvar boyası kokuları, temizlik maddesi ve deterjan kokuları, gaz, benzin, tiner,
asit, matbaa, deri boyası ve yapıştırıcı kokuları (Bally gibi) ve akü iş yeri
kokuları bana zarar verir.
· Vücutta hangi yolla birikmişse biriksin zararlı maddeleri süzerim.
· Su ve sabunla sık sık yıkanırsan bana faydalı olursun. Cildinde birikmiş toksik
maddelerin atılmasını sağlarsın.
· Sigara sana da ve bana da zarar verir.
· Alkol benim ömrümü kısaltır.
· Uyuşturucu ilaçlar, uyku verici ilaçlar sana ve bana zarar verir.
· Bana dikkat etmezsen hasta olurum.
· Bana yararlı olduğu için hafif ekzersizi severim.
· İkimizin de sağlıklı kalması için YARARLI GIDALARA ihtiyacımız var.
· Benimle iyi geçin hayat boyu yalnız sana HİZMET edeyim.
